پرخطر نپويند و به داخلهء افريق سفر نكنند . چنان‌كه مسافرت ليونگستون « 3 » حكيم انگليسى در پنج سال قبل شاهد اين مقال است . همين اقليم افريق كه سابق از سمت سوئز مصر چسبيده به خاك آسيا بود ، به واسطهء بحر مصنوعى « 4 » كه منتج فوايد عظيمه است حالا از آسيا جدا و جزيرهء مائيه شده . در مشرق فرنگ و افريق ، ملل قديمهء كرهء ارض سكنى دارند كه اقليم آسيا باشد . در ميان اين ملل قديمه ، ايران هميشه برترى و مزيت و قدمت به سايرين داشته و نگارش علم تاريخ و جغرافى اين مملكت چنان كه شايد اقدامى به عمل نيامده . اين بندهء ذليل محمد حسن بن حاجى على - خان اعتماد السلطنه - غفر الله له - خود را مصمم نمود كه شرح حال ايران را از حيثيت تاريخ و جغرافى مرقوم دارد كه وطن من و مملكتى است كه در آن مسكن دارم و شاكرم كه در عهد سلطنت جاويد آيت شاهنشاه جم‌جاه آرايش تخت‌وگاه سركار اعليحضرت قوى شوكت اقدس همايون ناصر الدين شاه قاجار - خلد الله ملكه و سلطانه - كه محيى مراسم علوم و محدث نفايس رسوم و مشوق ارباب دانش و هنر خصوصا در علم جغرافيا ماهر و متبحرند به تأليف اين كتاب اقدام مىنمايم و به جهت نوشتن چنين كتابى كه حاوى جغرافيا و تاريخ هردو مىباشد و به عبارة اخرى جغرافى تاريخ است كتب زياد لازم بود كه به آنها رجوع و خلاصه آنچه راجع به اين دو علم است موضوع و مطلب صحيحا مرقوم شود . بنابراين كتب سفرنامهء همايونى كه به قلم معجز رقم مبارك رقم زده شده بود و كتب تواريخ مورخين قديم يونانى و مورخين رومى و مورخين لاتين و مورخين مصر و مورخين عرب و عجم و مورخين فرنگ و مورخين تركستان و سياحت‌نامهء مسافرين كه از قديم الايام به‌طور سياحت به ايران آمده از يونانى و رومى و لاتين و عرب و ترك و غيره همه را جمع نموده و چون ياقوت حموى در معجم البلدان در زمان سياحت خود در ايران در اواسط مائهء هفتم هجرى در هر شهرى گذشته تفصيل آن شهر را از حيثيت تاريخ

--> ( 3 ) - غرض ديويد ليوينگستون Livingston سياح و كشيش انگليسى است كه قسمتى از افريقاى شرقى و افريقاى مركزى را يعنى نواحى زامز و فلات درياچه‌هاى بزرگ را پيمود ( 1873 - 1813 ) . ( 4 ) - غرض كانال سوئز است كه فرديناند دولسپس فرانسوى ايجاد كرد و اين كانال ، پس از سالها رنج و كار مداوم در سال 1869 افتتاح شد .